/
Tero
El Vikipedio
Ĉi tiu artikolo temas pri la planedo Tero. Aliaj artikoloj parolas pri Tero kun la signifoj grundo, kontinento kaj Tero (elektro).
La Tero estas la tria planedo de nia sunsistemo, kaj la sola konata vivoporta planedo.
La astronomia simbolo estas ♁ aŭ 
.
 |
| La Tero, vidita je la 26-a de novembro 2002 je 12.31 UTC. |
.gif.html)
|
La Tero, frat-planedo de Venuso kaj Marso, estas la tria planedo for de la Suno, kaj la hejma planedo de homo. Sur la Tero, akvo ekzistas kiel likvo, tial vivo estas ebla. Laŭ homa scio, la Tero estas la sola planedo kiu efektive subtenas vivon. Dum Venuso estas tro varmega kaj Marso estas tro malvarmega, la Tero ŝajne estas ĝusta por vivo. (Marso eble unufoje subtenis vivon, dum ĝia pli varma juneco, sed ne nun).
La bluaj kaj blankaj partoj sur bildo de la Tero estas akvo (maro, nubaro, neĝo, glacio), la brunaj estas Tero (dezerto), kaj la verdaj estas plantoj (arbaro kaj herbaro). La lumoj videblaj sur la malluma flanko de la Tero estas urboj de homoj.
La ĉefa formo de vivo estas bakterio. La ĉefa animalo estas la insekto, precipe la skarabo. Antaŭ kelkaj milionoj da jaroj aperis homo, la unua vivo inteligenta (laŭ nia scio kaj estimo - eble la delfenoj ankaŭ estas inteligentaj). Inteligenta, sed eble ne sufiĉe saĝa por eviti sian memdestruon. La manko de signo de inteligenta vivo el aliaj planedoj kaj steloj sugestas ke inteligenta vivo estas aŭ tre rara aŭ tre memdetruema.
La Tero havas unu grandan lunon. Ĝi estas tiel granda ke iuj supozas ke la Tero estis frakasita en du partojn, el kiuj la pli malgranda fariĝis la luno. Teranoj unuafoje atingis la lunon en 1969.
La Tero unuafoje estis rekonita kiel planedo de Koperniko. Antaŭ Koperniko, homoj plejparte kredis ke la Tero estis la centro de la Universo, ne astro moviĝanta tra la kosmo. Pli antaŭe homoj, precipe tiuj ne loĝantaj apud la maro, eĉ pensis, ke la Tero estas plata.
Enhavo |
[redakti] Historio:
La datoj estas laŭ miliardoj da jaroj antaŭ nun:
-4,5: vulkanoj, astroidoj falegantaj, malbrila Suno
-4,4: atmosfero kaj koro formiĝas
-4,3: la plej malnova mineralo: zirkono en orienta Aŭstralio
-4,0: la antaŭviva supo
-3,9: vivo: DNA, geno
-3,8: ĉelo, bakterio, la plej malnova roko sciata
-3,5: bluverda algo (la plej malnova fosilio)
-2,5: Suno plibriliĝas; dum la sekvanta miliardo da jaroj, oksigeno pligrandiĝas en la aero.
-2,2: la plej antikva glacia epoko (laŭ nia scio).
-2,1: ekpliiĝo de oksigeno
-2,0: komplika ĉelo
-1,7: superkontinento: Kolumbio
-1,5: oksigeno ĉe nuna nivelo
-1,3: viruso
-1,2: protozoo
-1,0: sekso
-0,9: unu tago = 18 horoj (65 ks)
-0,8: superkontinento: Rodinio
-0,7: spongo, meduzo, vermo, ostro, pekteno
-0,6: trilobito, konkulo, konko, krabo, salikoko, omaro, polpo, loligo
-0,5: fiŝo, osto, vertebrulo, likeno, musko, filiko, skorpio, miriapodo, Saharo ĉe la Suda Poluso kaj sub glacio. kontinentoj: Nordameriko, Eŭropo, Siberio, Gondvano oceanoj: Pantalaso, Japeto, Teiko, Uraliko
-0,4: vivo surtera: pulmo, amfibio, insekto, arbaro, flugilo (muŝoj), reptilio, Laŭrazio
-0,3: reptilioj superas: dinosaŭroj, trilobitoj tute pereiĝis, koleoptero, kurkulio, socio (insekta): blato, termito; mamulo, varma sango,
-0,2: krokodilo, birdo, testudo, iktiosaŭro, Gondvano frakasis, floro, abelo, makropo, Himalajo, Andoj
-0,1: dinosaŭroj tute pereiĝis, formiko, elefanto, baleno, Rokmontaro, herbo, palmopiedo (en Svedio), muso, kuniklo, simio, homo, inteligenteco, maŝino
Pro kaŭzo mistera, iam okazas grandaj mortiĝoj, profunde ŝanĝante la aspekton de la Tero viva. La lasta okazis antaŭ 65 milionoj da jaroj kaj formortigis la dinosaŭrojn, kaj eble estis kaŭzita de falo de granda asteroido. La plej granda mortiĝo okazis antaŭ 248 milionoj da jaroj: 90% da animalaj specoj mortiĝis, lasinte la reptiliojn superi sur la seka Tero. Alia mortiĝo okazis antaŭ 438 milionoj da jaroj.
[redakti] Vidu ankaŭ:
| Stelo | Suno |
|---|---|
| Planedoj | Merkuro · Venuso · Tero · Marso · Jupitero · Saturno · Urano · Neptuno |
| Nanplanedoj | Cereso · Plutono · Haŭmeo · Makemako · Eriso |
| Satelitoj | Teraj (Luno) · Marsaj · Jupiteraj (Ioo · Eŭropo · Ganimedo · Kalisto) · Saturnaj (Titano) · Uranaj · Neptunaj (Tritono) · Plutonaj · Haŭmeaj · Erisa |
| Aliaj objektoj | Asteroidoj · Centaŭroj · Kometoj · Meteoroidoj · Transneptunaj objektoj · Interplaneda polvo |
| Regionoj | Asteroida zono · Kujper-zono · Disa disko · Oorta nubo · Heliosfero |
| Vidu ankaŭ | Listo de la objektoj de la sunsistemo · Kronologio de malkovroj de planedoj de sunsistemo kaj ties naturaj satelitoj |
[redakti] Proverbo
Ekzistas pluraj proverboj pri tero en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili[1]:
 |
« De atendo kaj espero pereis multaj sur la tero. »
|
|
« De peko kaj mizero estas plena la tero. »
|
|
« El aero al tero. »
|
[redakti] Referencoj
![Image:Su-27 on landing.jpg [en]](/en/wiki/Image:Su-27_on_landing.jpg.html){kind=link}
